Kürt Edebiyatının Dil Deryasındaki Seyahati

Özel olarak, cumhuriyetle birlikte, Türk egemenliğinin Kürdistan’da kurumsallaşması, asimilasyon ve inkâr politikalarının gerçekleşmesiyle, Kürtlere ait kültürel değerler de talan edilmeye başlandı.

GÜNCEL 08.11.2014, 12:16 08.11.2014, 12:24
Kürt Edebiyatının Dil Deryasındaki Seyahati

Özel olarak, cumhuriyetle birlikte, Türk egemenliğinin Kürdistan’da kurumsallaşması, asimilasyon ve inkâr politikalarının gerçekleşmesiyle, Kürtlere ait kültürel değerler de talan edilmeye başlandı. Özellikle bu süreçte, bilinçli bir şekilde, sanat ve edebiyatta belirgin bir “Kürt” tipolojisi oluşturuldu. Buna göre Kürt/Kürtler, cahil, kaba, kirli, köylü, geri vb. özelliklere büründürüldü. Kuşkusuz bu yapılanlar bilinçli ve sistemli bir politikanın ürünüydü. Bu süreçte kızıl katliamlar sürecinin tamamlanmasından sonra (en son Dêrsim), beyaz katliam sürecine geçildi. Buna benzer uygulamalar, bu politikanın ürünüdür.


Bu süreçte Kürt yazar ve sanatçılar, ya kültürel talana alet oldu ya da bu talanı, bu inkârı görmezden geldiler. Yaşar Kemal, bizatihi, Evdalê Zeynikê’nin en çok beslendiği kaynak olduğunu söyler. Ahmet Arif, Cemal Süreya, Murathan Mungan vb yazarlar da içerik ve siyasi-ideolojik anlamda bu sürecin tam karşısında yer alsalar da, ürünleriyle genel anlamda direnişin, devrimin sesi olsalar da, ürün verdikleri dil kendilerinin beslendikleri coğrafyanın dili olmadığı ve artı olarak kendi dillerini yok etme aracı işlevi gören bir dilde ürün verdiklerinden dolayı, Kürt edebiyatı kapsamı içerisinde değerlendirilemezler.
Kuşkusuz, Kürtler ve doğal olarak Kürdistan Birinci Paylaşım Savaşı süreci ve ertesinde, bilinen sonuçlarıyla dört parçaya ayrıldığından, bir Kürt kimliğinin oluşması çok zor olacaktı. Dolayısıyla her parçadaki Kürtler, egemenleri olan kültürün kimliği ile yoğrulup o kültürle adlandırıldılar. Ancak beslendikleri kültürel değerler, dilde olmasa da içerik ve biraz da biçimde kendi öz kaynağından beslendiği için Kürdi renkler taşıdılar. Ahmet Arif’în şiirleri, Yaşar Kemal’in İnce Memed’i dengbêjvarî bir şekilde Kürt motifler ve haykırışlarla doludur. Kullandıkları dilin Türkçe veya diğer parçalardaki egemenlerin dili olması dolayısıyla da bu Kürdi renkleri o dillere taşımış oldular.

SÜRGÜNDE GELİŞEN DİL

Kürt edebiyatı, Ehmedê Xanî, Baba Tahirê Uryan, Elî Herîrî, Melayê Cizîrî, Feqiyê Teyran gibi klasik ve zengin bir mirasa sahip olsa da, uzun yıllar boyunca yasaklı ve gizli olmasından kaynaklı bir çok güçlükle yüz yüze kalmıştır. Genel anlamıyla toplumsal (üretim ve yönetimsel), özel olarak eğitim olanağından yoksun olması, devlet kurumunca desteklenmemiş (tam tersine yok edilmeye çalışılmış) olması onun günümüze sağlıklı ve gelişkin bir şekilde ulaşmasını engellemiştir.

Dolayısıyla ancak son Kürt Özgürlük hareketinin gelişip yükselmesiyle ve bu alandaki ulusal kazanımların da sonucunda toplumla, yaşamla bir bağ kurma olanağını yakalamıştır. 12 Eylül faşist diktatörlüğü ile beraber sürgünde, özellikle de Avrupa ve özellikle de İsveç’te, sürgündeki Kürt aydın ve siyasetçilerin öncülüğünde, dil ve edebiyat alanında önemli gelişmeler yaşanmışsa da, bunlar ülke topraklarında kendi insanlarıyla buluşma olanağını, ancak Kürt özgürlük hareketinin gelişmesiyle bulabilmiştir. Ancak, özellikle kuzey parçasında (Türkiye), Kürt dili eğitim olanağından hala yoksun olduğundan dolayı üretilen edebiyat ürünleri hak ettikleri ilgiyi bulamamakta, bu da Kürt dili ve edebiyatı için olması gereken gelişmeleri sağlayamamaktadır.  

ULUSAL ESARETİN ETKİSİ

Son yıllarda Kürtçe önemli eserler ortaya çıkmaktadır. Kürt edebiyatı için ekol tartışması kanımca erken bir tartışmadır. Kuşkusuz Kürtçe eserler bu anlamıyla adlandırılıp sınıflandırılabilinir, yaşadıkları parçaya göre egemen kültürdeki yazın geleneği veya yazarlardan etkilenme olması doğaldır. Başka ülkelerdeki yazar veya ekollerden etkilenmeleri doğal olduğu gibi. Ancak Kürtlerin yaşamakta olduğu ulusal, siyasal sorunlar ve savaşın hala coğrafyalarında günlük yaşamın bir parçası olması nedeniyle, Kürtler kendi dillerini yaşatma ve geliştirme derdinde iken, bu konuda daha çok yol kat etmeleri gerektiğine inanıyorum. Bu anlamıyla Güney Kürdistan’da Şêrko Bêkes, Bextiyar Elî, Ferhad Pîrbal, Ebdûlah Pêşew; Rojava’da Ehmed Huseynî, Helîm Yusiv, Jan Dost, Fawaz Hüseyîn; Kuzey’de Memet Uzun, Rojen Barnas, Memet Dicle, Ömer Dilsoz, Berken Bereh, Arjen Arî,Mem Bawer,  Fewzî Bîlge, Kawa Nemir, Şener Özmen gibi yazarlar Kürt yazını için oldukça umut vericidir.

Kürt toplumunun geleneksel yapısı ve geleneksel değerlerin aşılamamsı bu konuda özellikle devletleşememeden kaynaklı eğitimsel olgu ve süreçlerin yokluğu, yazarları daha çok alegorik ve realist bir tutum takınma durumuyla baş başa bırakmıştır. Özellikle de ulusal esaretin devam ediyor olması, ulusal hakların elde edilmemiş olması, bağımsız veya buna benzer yapılanmaların gerçekleşmemiş olması, Kürt yazarını daha çok duygusal alana, şiire yöneltmiştir. Roman biraz da uluslaşma olgusu ile iç içe olan bir olgudur, ancak şiir ve öykü daha çok duygusal anlatı biçimleridir.

DİL DERYAYSA EĞER…

Değerli dilbilimci Feqî Hüseyin Sağnıç, “dil deryadır” derdi. Dil, derya ise eğer; sanat ve edebiyat da dilde dolaşabilme araçlarıdır. Bu anlamıyla bakıldığında, Kürtlerin bu seyahatte çok yol kat ettikleri söylenemez. Kat edilen yoldan kasıt, Kürt edebiyatının Dünya edebiyatı sularında seyredebiliyor olmasıdır. Kuşkusuz var olan gelişmeler Kürt edebiyatını kısa vadede böyle bir sonuca götürebilecek karakter ve güce sahiptir.

Yol almak, ilerlemek; tamamen ulusal kültürel ve kendi dillerinde, özgürce eğitim görebilme hakkını elde edebilmeye bağlıdır. Çünkü bilindiği üzere, eğitim olmadan dil, dil olmadan da sanat ve edebiyatın gelişmesi olası değil.

Bedirxanîlerin öncülüğünde tarihteki yerini alan “HAWAR” geleneği, sonrasında İsveç ekolu şeklinde de değerlendirilen “sürgündeki Kürt edebiyatı”, asıl büyük hamlesini, dört parçada gelişip serpilen özgürlük mücadelesi ve başta eğitim olanağı olmak üzere özgürlüklerin elde edilmesi ile yapacaktır.

İsmail DİNDAR - Evrensel

Yorumlar (0)
6
parçalı bulutlu
Namaz Vakti 09 Aralık 2021
İmsak
Güneş
Öğle
İkindi
Akşam
Yatsı
Puan Durumu
Takımlar O P
1. Sakaryaspor 16 36
2. Hekimoğlu Trabzon 16 34
3. Sivas Belediyespor 16 30
4. An Zentrum Bayburt Özel İdarespor 16 30
5. Afjet Afyonspor 16 28
6. Çorum FK 16 28
7. Bodrumspor 16 27
8. Ankaraspor 16 26
9. Somaspor 16 26
10. Silahtaroğlu Vanspor FK 16 26
11. İnegölspor 16 24
12. Serik Belediyespor 16 23
13. Etimesgut Belediyespor 16 20
14. Diyarbekirspor 16 18
15. Turgutluspor 16 18
16. Sarıyer 16 15
17. Ergene Velimeşespor 16 11
18. Adıyaman FK 16 10
19. Kahramanmaraşspor 16 6
20. Niğde Anadolu FK 16 5
Takımlar O P
1. Trabzonspor 15 39
2. Konyaspor 15 27
3. Fenerbahçe 15 27
4. Hatayspor 15 26
5. Başakşehir 15 25
6. Alanyaspor 15 24
7. Galatasaray 15 23
8. Karagümrük 15 22
9. Beşiktaş 15 21
10. Adana Demirspor 15 20
11. Sivasspor 15 19
12. Giresunspor 15 19
13. Kayserispor 15 19
14. Altay 15 18
15. Antalyaspor 15 18
16. Gaziantep FK 15 18
17. Göztepe 15 14
18. Öznur Kablo Yeni Malatya 15 14
19. Kasımpaşa 15 11
20. Rizespor 15 10
Takımlar O P
1. Ankaragücü 15 30
2. Erzurumspor 13 28
3. Ümraniye 14 27
4. Eyüpspor 14 27
5. Bandırmaspor 14 25
6. Samsunspor 14 22
7. Tuzlaspor 13 21
8. İstanbulspor 14 20
9. Kocaelispor 14 20
10. Gençlerbirliği 14 20
11. Boluspor 14 19
12. Adanaspor 15 19
13. Menemenspor 14 18
14. Bursaspor 14 17
15. Manisa FK 15 17
16. Denizlispor 14 15
17. Ankara Keçiörengücü 14 14
18. Altınordu 15 13
19. Balıkesirspor 14 7
Takımlar O P
1. Man City 15 35
2. Liverpool 15 34
3. Chelsea 15 33
4. West Ham 15 27
5. Tottenham 14 25
6. M. United 15 24
7. Arsenal 15 23
8. Wolverhampton 15 21
9. Brighton 15 20
10. Aston Villa 15 19
11. Leicester City 15 19
12. Everton 15 18
13. Brentford 15 17
14. Crystal Palace 15 16
15. Leeds United 15 16
16. Southampton 15 16
17. Watford 15 13
18. Burnley 14 10
19. Newcastle 15 10
20. Norwich City 15 10